8 Traditional / Classical Dances of India (Bilingual)
भारतीय पारम्परिक/शास्त्रीय नृत्य
1. Bharatanatyam (Tamil Nadu)
भरतनाट्यम (तमिलनाडु)
-
Earlier known as Sadir Attam.
पहले इसे सदीर अट्टम कहा जाता था। -
Performed by Devadasis in South Indian temples; also called Dasiattam.
दक्षिण भारत के मंदिरों में देवदासियों द्वारा किया जाता था, इसे दासीयट्टम भी कहते हैं। -
Seven main parts: Alarippu, Jathiswaram, Shabdam, Varnam, Padam, Sloka, Tillana.
इसके सात भाग हैं: अलारिप्पू, जातिस्वरम, शबदम, वर्णम, पदम, श्लोक, तिल्लाना। -
Four acting types: Satvik, Angika, Vachika, Aharya.
अभिनय के चार प्रकार: सात्विक,ांगिक, वाचिक, आहार्य। -
Five styles: Thanjavur, Pandanallur, Vazhuvur, Kalakshetra, Latur.
पाँच प्रमुख शैली: तंजावुर, पंडनल्लूर, वाझुवूर, कलाक्षेत्र, लातूर।
2. Kathak (Uttar Pradesh / Northern India)
कथक (उत्तर प्रदेश/उत्तरी भारत)
-
Word from Sanskrit Katha = Story; Kathakar = storyteller.
संस्कृत के कथा शब्द से बना, कथाकार = कहानी सुनाने वाला। -
Based on stories of Radha-Krishna; flourished during Mughal era.
राधा–कृष्ण की कथाओं पर आधारित; मुगल काल में अत्यधिक विकसित हुआ। -
Patronised by Wajid Ali Shah (Awadh).
वाजिद अली शाह (अवध) के संरक्षण में इसे प्रोत्साहन मिला। -
Three forms: Nritta, Nritya, Natya.
तीन रूप: नृत्त, नृत्य, नाट्य।
3. Kathakali (Kerala)
कथकली (केरल)
-
Derived from Katha (story) + Kali (performance/art).
कथा (कहानी) + कली (कला/प्रदर्शन) से बना। -
Related arts: Krishnanattam, Ramanattam (Mahabharata & Ramayana based).
संबंधित नाट्य रूप: कृष्णनाट्टम, रमनाट्टम (महाभारत व रामायण आधारित)। -
Five art forms combined: Literature, Music, Painting, Acting, Dance.
पाँच कला रूपों का संगम: साहित्य, संगीत, चित्रकला, अभिनय, नृत्य। -
Character types: Satvik, Rajsik, Tamsik.
पात्र प्रकार: सात्विक, राजसिक, तामसिक। -
Follows Sopana music of Kerala.
यह केरल की सोपान संगीत शैली पर आधारित है।
4. Kuchipudi (Andhra Pradesh)
कुचिपुड़ी (आंध्र प्रदेश)
-
Originated in Kuchelapuram/Kuchilapuri village.
कुचेलापुरम/कुचिलापुरी गाँव में उत्पन्न हुआ। -
Linked to Natya Shastra & worship of Lord Krishna.
नाट्यशास्त्र तथा भगवान कृष्ण की भक्ति से सम्बन्धित। -
Developed by Saint Tirtha Narayana Yati & Siddhendra Yogi (17th century).
17वीं शताब्दी में तीर्थ नारायण यति व सिद्धेंद्र योगी द्वारा विकसित। -
Three dance elements: Nritta, Nritya, Natya.
तीन भाग: नृत्त, नृत्य, नाट्य।5. Manipuri (Manipur)
मणिपुरी (मणिपुर)
-
Known for Hindu Vaishnava themes and Rasleela (Radha-Krishna love drama).
यह वैष्णव परंपरा और रासलीला (राधा-कृष्ण कथा) के लिए प्रसिद्ध है। -
Two major forms: Jagoi (Lasya/emotional & soft) and Cholom (classical Tandava, energetic).
इसके दो मुख्य रूप हैं: जगोई (लास्य – कोमल) और चोलम (तांडव – ऊर्जावान)। -
Dance of Meitei community; dedicated to deities of Shaiva and Shakti sects also.
मुख्य रूप से मैतेई समुदाय का नृत्य; शिव और शक्ति संप्रदाय से भी जुड़ा। -
Forms include: Raas, Sankirtan, Dhol Cholam, Kartal Cholam, Pung Cholam, Thang Ta (martial art).
इसमें रूप हैं: रास, संकीर्तन, ढोल चोलम, करताल चोलम, पुंग चोलम, थांग-टा (युद्धकला)।
6. Mohiniyattam (Kerala)
मोहिनीयट्टम (केरल)
-
Dedicated to Lord Vishnu’s incarnation – Mohini; hence called the dance of enchantress.
यह भगवान विष्णु के मोहिनी अवतार को समर्पित है; इसलिए "मोहिनी का नृत्य" कहा जाता है। -
Mother of Mohiniyattam: Mohanikalayani Amma (Mohini Kalyanikutty Amma).
मोहिनीयट्टम की जननी: मोहनिकलायणी अम्मा / मोहिनी कल्याणिकुट्टी अम्मा। -
Lasya-based; includes Nritta (pure dance) & Nritya (expressive dance).
यह लास्य प्रधान नृत्य है; इसमें नृत्त और नृत्य दोनों शामिल हैं। -
Based on Natyashastra and old texts like Vyavaharamala (1709 AD) & Hastalakshana Deepika.
नाट्यशास्त्र, व्यवहारमाला (1709 ई.) और हस्तलक्षण दीपिका पर आधारित। -
24 main postures: Pataka, Katakam, Mushti, Karthari etc.
24 मुख्य मुद्राएँ: पताका, कटकम, मुष्टि, कर्तरी आदि।
7. Odissi (Odisha)
ओडिसी (ओडिशा)
-
Roots linked to Natyashastra and region called Odra Magadha.
इसकी उत्पत्ति नाट्यशास्त्र और ओड्र मगध क्षेत्र से मानी जाती है। -
Performed mainly by women; expresses religious devotion & Vaishnavism (Jagannath worship).
मुख्यतः महिलाएँ करती हैं; यह भक्ति और वैष्णव मत (भगवान जगन्नाथ) को दर्शाता है। -
Oldest surviving classical dance (2nd century BCE); evidence in Udayagiri caves.
भारत का सबसे प्राचीन शास्त्रीय नृत्य, प्रमाण उदयगिरि गुफाओं में मिलता है।
8. Sattriya (Assam)
सत्त्रिया (असम)
-
Originated in 15th century by Srimanta Sankardeva in Vaishnav monasteries (Sattras).
15वीं शताब्दी में श्रीमंत शंकरदेव द्वारा वैष्णव मठों (सत्त्र) में प्रारंभ। -
Was originally a part of devotional worship & storytelling.
आरंभ में यह भक्ति, उपासना और कथा-वाचन का प्रमुख अंग था। -
Two styles: Paurashik Bhangi (Tandava – male) & Stree Bhangi (Lasya – female).
दो रूप: पौरुषिक भांगी (तांडव/पुरुष) और स्त्री भांगी (लास्य/महिला)।✔ READY FOR EXAMS (Quick Table Summary)
Dance State Key Feature Manipuri Manipur Rasleela of Radha-Krishna Mohiniyattam Kerala Dance of Mohini (Vishnu’s avatar), Lasya Odissi Odisha Jagannath worship, Udayagiri caves Sattriya Assam Started by Srimanta Sankardeva in monasteries Dances and Associated Dancers (Bilingual)
नृत्य और उससे जुड़े प्रमुख नर्तक/नर्तकियाँ
1. Bharatanatyam (Tamil Nadu)
भरतनाट्यम (तमिलनाडु)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक: -
Yamini Krishnamurthy / यामिनी कृष्णमूर्ति
-
T. Bala Saraswati / टी. बाला सरस्वती
-
Rukmini Devi Arundale / रुक्मिणी देवी अरुंडेल
-
Malavika Sarrukai / मालविका सरुकाई
-
S. K. Saroj / एस. के. सरोज
-
Leela Jackson / लीला जैक्सन
-
Lakshmi Narayan Shastri / लक्ष्मी नारायण शास्त्री
-
Ram Gopal / राम गोपाल
-
Bajjayanti Mala / बज्जयन्ती माला
-
Komala Vardan / कोमला वर्धन
-
Padma Subramaniam / पद्मा सुब्रह्मण्यम
-
Sonal Mansingh / सोनल मान सिंह
-
Rekha Ganesan / रेखा गणेशन
2. Kathak (Uttar Pradesh / North India)
कथक (उत्तर प्रदेश / उत्तर भारत)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक:
-
Acchan Maharaj / अच्छन महाराज
-
Lachchu Maharaj / लच्छू महाराज
-
Shambhu Maharaj / शंभू महाराज
-
Birju Maharaj (Emperor of Kathak) / बिरजू महाराज (कथक सम्राट)
-
Damayanti Joshi / दमयंती जोशी
-
Sitara Devi / सितारा देवी
-
Chandralekha / चंद्रलेखा
-
Shobhana Narayan / शोभना नारायण
-
Gopi Krishna / गोपी कृष्ण
-
Sukhdev Maharaj / सुखदेव महाराज
-
Malvika Sarkar / मालविका सरकार
3. Mohiniyattam (Kerala)
मोहिनीयट्टम (केरल)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक:
-
Tara Nidugadi / तारा निडुगडी
-
Hema Malini / हेमा मालिनी
-
Bharati Shivaji / भारती शिवाजी
-
Sridevi / श्रीदेवी
-
Kaladevi / कलादेवी
-
Ragini Devi / रागिनी देवी
-
Geeta Gayak / गीता गायक
-
K. Kalyaniamma Tankamani / के. कल्याणीयम्मा टंकमणि
-
Kankareli / कंकरेली
Quick Exam One-Liners (For SSC / MTS / GD / Railways)
-
Birju Maharaj → Emperor of Kathak
बिरजू महाराज → कथक सम्राट -
Rukmini Devi → Revived Bharatanatyam
रुक्मिणी देवी → भरतनाट्यम पुनर्जीवन -
Bharati Shivaji → Mohiniyattam exponent
भारती शिवाजी → मोहिनीयट्टम विशेषज्ञ4. Odissi (Odisha)
ओडिसी (ओडिशा)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक: -
Indrani Rehman / इंद्राणी रहमान
-
Kalichand / कालिचंद
-
Sonal Mansingh / सोनल मान सिंह
-
Kalicharan Patnaik / कालिचरण पटनायक
-
Madhavi Mudgal / माधवी मुद्गल
-
Sujata Mishra / सुजाता मिश्रा
-
Priyamvada Mohanty / प्रियम्वदा मोहंती
-
Minati Das / मिनाती दास
-
Samyukta Panigrahi / संयुक्ता पाणिग्रही
-
Mayadhar Raut / मयाधर राउत
-
Ranjana Daniels / रंजन डैनियल्स
-
Surupa Sen / सुरूपा सेन
5. Kathakali (Kerala)
कथकली (केरल)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक:
-
Uday Shankar / उदय शंकर
-
Dadshanan Kutty / ददशनन कुट्टी
-
Mrinalini Sarabhai / मृणालिनी सराभाई
-
Anand Sivaraman / आनंद शिवरामन
-
Shantarao / शांताराव
-
Ram Gopal / राम गोपाल
-
Ballol Narayan Menon / बल्लोल नारायण मेनन
-
Rukmini Devi / रुक्मिणी देवी
-
Kottakkal Sivaraman / कोट्टक्कल शिवरामन
6. Manipur (Manipur)
मणिपुरी (मणिपुर)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक:
-
Bhimbavati Devi / भीमबावती देवी
-
Jhaveri Sisters / झवेरी सिस्टर्स
-
Singhjit Singh / सिंघजीत सिंह
-
Akham Lakshmi Devi / अखम लक्ष्मी देवी
-
Thambal Yama / थंबल यामा
-
Ritadevi / रीता देवी
-
Savita Mehta / सविता मेहता
-
Kalavati Devi / कलावती देवी
-
Nirmala Mehta / निर्मला मेहता
7. Kuchipudi (Andhra Pradesh)
कुचिपुड़ी (आंध्र प्रदेश)
Important Dancers / प्रमुख नर्तक:
-
Chinta Krishna Murthy / चिन्ना कृष्णा मूर्ति
-
Swapnasundari / स्वप्नसुंदरी
-
Radha Reddy / राधा रेड्डी
-
Vempati Chinna Satyam / वेंपटी चिन्ना सत्यम्
-
Narayanan / नारायणन
-
Yamini Krishnamurthy / यामिनी कृष्णमूर्ति
-
Lakshminarayan / लक्ष्मीनारायण
🔥 Super-Quick Exam Memory Chart
| Dance | State | Most Famous Dancer |
|---|---|---|
| Bharatanatyam | Tamil Nadu | Rukmini Devi Arundale |
| Kathak | Uttar Pradesh | Birju Maharaj |
| Kathakali | Kerala | Uday Shankar |
| Odissi | Odisha | Sonal Mansingh |
| Manipuri | Manipur | Jhaveri Sisters |
| Mohiniyattam | Kerala | Bharati Shivaji |
| Kuchipudi | Andhra Pradesh | Vempati Chinna Satyam |
Indian Folk Dances : At a Glance (Bilingual)
भारतीय लोक नृत्य : एक नज़र में
Assam
-
Folk Dances: Kali Gopal, Khel Gopal, Bihu, Kligoya, Ankiyanat, Bichua, Rakhai, Leela, Bagurumba, Natpuja, Laju Tabla, Taal Chongi, Nongyi, Nagarnitya, Jhumura, Hobjanai, Sattriya
-
लोकरित्य: काली गोपाल, खेल गोपाल, बिहू, क्लिगोया, अंकियानाट, बिछुआ, राखैल, लीला, बागुरुम्बा, नटपूजा, लाजू तबला, ताल चोंगी, नोंगयी, नागर्नृत्य, झुमुरा, होबजनाई, सत्रिया
Nagaland
-
Folk Dances: Regma, Aaluyattu, Chang Naghkyam, Chinta Kajaram, Khaiva Lim, Nuralim, Kursi Naga, Chumike, Leshalapui Dhoai
-
लोकरित्य: रेगमा, आलूयातु, चांग नागख्याम, चिंता कजारम, खैवा लिम, नुरालीम, कुर्सी नागा, चुमिके, लेशलापुई धोई
Manipur
-
Folk Dances: Chong, Maharas, Nataraja, Lai Haroba, Sankirtana Pangcholong, Ras, Thang-Ta, Purvalog Keetavam
-
लोकरित्य: चोंग, महारास, नटराज, लाई हरबा, संकीर्तन पंगचोलोंग, रास, थाङ-टा, पूर्वलोग कीतावम
Mizoram
-
Folk Dances: Cherao Dance, Parkhuipia, Khullam, Cheraon (Bamboo Dance)
-
लोकरित्य: चेराओ नृत्य, पार्कुइपिया, खुिल्लम, चेरेओन (बांस नृत्य)
Sikkim
-
Folk Dances: Chutki, Sonam Lochar
-
लोकरित्य: चुटकी, सोनम लोचार
Chhattisgarh
-
Folk Dance: Saila Panthi
-
लोकरित्य: सैला पन्थी
Tripura
-
Folk Dances: Laveng Boomani, Maiyata, Hojigiri
-
लोकरित्य: लावेंग बूमानी, मैयता, होजिगिरी
Meghalaya
-
Folk Dance: Bagla, Laho
-
लोकरित्य: बगला, लाहो
Madhya Pradesh
-
Folk Dances: Reena, Chauri, Diwari, Naryani, Pali, Dagla, Cheriya, Hulko, Mandrini, Saila, Bildha Tapadi, Goda, Girda, Jawara
-
लोकरित्य: रीना, चौंरी, दिवारी, नार्यणी, पाली, दागला, चेरीया, हुल्को, मंड्रिनी, सैला, बिलधा तपाड़ी, गोड़ा, गिरदा, जवारा
Maharashtra
-
Folk Dances: Moni, Bohda, Lezim, Lavni, Dahikala, Tamasha, Ganesh Chaturthi Koli, Gafa, Laitha, Mauridha, Gauricha, Povada, Logim
-
लोकरित्य: मोनी, बोहदा, लेज़ीम, लावणी, दहिकला, तमाशा, कोली, गाफा, लायथा, मौरिधा, गौरिचा, पोवाड़ा, लोगिम
Bihar
-
Folk Dances: Vaiga, Jadoor, Jay-Jat Jatin, Madhi, Mooka, Lujhari, Vidyapat, Kirtaniya, Panwariya, Samachkeba, Jatra, Danga, Jhika, Soharai, Magha, Bakho-Bakhavan, Videsiya
-
लोकरित्य: वैगा, जादूर, जय-जट जटिन, माधी, मूक, लुझारी, विद्यापति, कीर्तनिया, पनवारिया, समचकेबा, जात्रा, डंगा, झिका, सोहराय, माघा, बखो-बखावन, विदेशीया
West Bengal
-
Folk Dances: Ram Bhese, Gambhira, Jaya, Baul, Jatra, Kirtan, Kathi, Mahal, Gambhira, Raibenshe, Dhali, Alkap, Marsiya
-
लोकरित्य: राम भेस, गम्भीरा, जया, बाउल, जात्रा, कीर्तन, काठी, महल, रायबेशे, धाली, अलकाप, मर्सिया
Odisha
-
Folk Dances: Chhau, Paika, Sawari Sanchar, Dandanaat, Kulni, Pugnaat, Ghumra, Dalkhai, Jadur, Mudari, Garuda Vahan, Odishi, Ranaya, Gottipua
-
लोकरित्य: छऊ, पैका, सवारी संचर, दंडनाट, कुलनी, पगनाट, घुमरा, डलखाई, जादूर, मुडारी, गरुड़ वाहन, ओड़िशी, रणया, गोटीपुआ
Uttar Pradesh
-
Folk Dances: Raas Leela, Nautanki, Thali, Jangra, Chapeli, Karan, Kajri, Diwali, Chaiti, Dhola
-
लोकरित्य: रास लीला, नौटंकी, थाली, जंगरा, चपेली, करण, कजरी, दिवाली, चैती, ढोला
📌 Exam-Ready Tip (1-Second Memory Clue)
-
Bihu → Assam
-
Cherao (Bamboo Dance) → Mizoram
-
Lavani → Maharashtra
-
Nautanki → Uttar Pradesh
-
Laho → Meghalaya
-
Paika → Odisha
Uttarakhand
उत्तराखंड
-
Folk Dances: Kumaon Jhula, Jhora, Chapadi, Garhwali, Kajri, Rasleela, Holiya (Sword Dance)
-
लोकनृत्य: कुमाऊँ झूला, झोरा, छपाड़ी, गढ़वाली, कजरी, रासलीला, होलिया (तलवार नृत्य)
Andhra Pradesh
आंध्र प्रदेश
-
Folk Dances: Kuchipudi, Bhama Kalapam, Burrakatha, Kolattam, Veeranatyam, Dhimsa
-
लोकनृत्य: कुचिपुड़ी, भामा कलापम, बुर्रकथा, कोलाट्टम, वीर नाट्यम, धीमसा
Karnataka
कर्नाटक
-
Folk Dances: Yakshagana, Kunitha, Veeragase, Bhoothkola, Karga, Gullu, Kenitha
-
लोकनृत्य: यक्षगान, कुनीथा, वीरगासे, भूतकोला, कार्गा, गुल्लू, केनिथा
Gujarat
गुजरात
-
Folk Dances: Ganpati Bhajan Saptak, Rasleela, Dandiya Raas, Garba, Panihari Dance, Lasya, Tippani, Akolia Bhavai
-
लोकनृत्य: गणपति भजन सप्तक, रासलीला, डांडिया रास, गरबा, पनिहारी नृत्य, लास्य, टिप्पनी, अकोलिया भवई
Goa
गोवा
-
Folk Dances: Dakni, Khol Jhaagor, Mando, Dhangar
-
लोकनृत्य: डकनी, खोल झागर, मांडो, धनगर
Rajasthan
राजस्थान
-
Folk Dances: Puppet, Dhapal, Jindag Pugar, Suisini, Bagaria, Bhavai, Kalvelia, Pankhida, Swang, Khayal, Shakariya, Shankaria, Gopiki Leela, Jhulan Leela, Kamad, Chari, Chang, Fundi, Jackal, Gair Panihari, Panihari, Gangaur
-
लोकनृत्य: कठपुतली, धापल, जिंदगी पुग्गर, सुइसिनी, बगरिया, भवई, कालबेलिया, पंखिड़ा, स्वांग, खयाल, शकारिया, शंकारिया, गोपीकी लीला, झूला लीला, कमद, चारी, चंग, फुंदी, जैकल, गैरी पनिहारी, पनिहारी, गणगौर
🔥 Super Quick Exam Memory Tricks
| State / राज्य | Trick |
|---|---|
| Gujarat | Dandiya & Garba → Gujarat |
| Goa | Mando → Goa |
| Karnataka | Yakshagana → Karnataka |
| Andhra Pradesh | Dhimsa → AP Tribal |
| Uttarakhand | Holiya Sword Dance → UK |
| Rajasthan | Kalbeliya → Rajasthan Desert |
Jammu & Kashmir
जम्मू और कश्मीर
-
Folk Dances: Rauf, Bhadjas, Hikat, Kood Dandi-bach, Damali, Bhand Pather
-
लोकनृत्य: रौफ, भदजस, हिकाट, कूड डंडी-बाच, दमाली, भांड पाथेर
Lakshadweep
लक्षद्वीप
-
Folk Dances: Parichakali, Kokkali
-
लोकनृत्य: परिचकली, कोक्कली
Arunachal Pradesh
अरुणाचल प्रदेश
-
Folk Dances: Aji Lhamu, Roppi, Hurkani, Ponung
-
लोकनृत्य: आजी ल्हामु, रोप्पी, हुरकानी, पोनुंग
Haryana
हरियाणा
-
Folk Dances: Bhangra, Duff, Dhaman, Loor (Girls' Music)
-
लोकनृत्य: भांगड़ा, डफ, धमण, लूर (लड़कियों द्वारा गाया जाने वाला संगीत)
Punjab
पंजाब
-
Folk Dances: Bhangra, Gidda (Gi(a)), Kikkli, Viyahula
-
लोकनृत्य: भांगड़ा, गिद्धा, किक्ली, वियाहुला
Tamil Nadu
तमिलनाडु
-
Folk Dances: Kummi, Kavadi, Kadagam, Kolattam, Karagam, Koattama, Bharatanatyam
-
लोकनृत्य: कुम्मी, कावड़ी, कडगम, कोलाट्टम, करगम, कोट्टाम, भरतनाट्यम
Himachal Pradesh
हिमाचल प्रदेश
-
Folk Dances: Sangla, Chamba, Dangi, Duff, Dhaman, Thali, Charba, Mahathu, Chapeli, Kharaiti
-
लोकनृत्य: सांगला, चंबा, डांगी, डफ, धमण, थाली, चरबा, महाथु, चपेली, खरायती
Jharkhand
झारखंड
-
Folk Dances: Karma, Sarhul, Chhau, Jat-Jatin, Danga, Videshiya, Sohrai, Kadsa (Kalash Dance)
-
लोकनृत्य: करमा, सरहुल, छऊ, जट-जटिन, डांगा, विदेशीया, सोहराय, कडसा (कलश नृत्य)
Ladakh
लद्दाख
-
Folk Dance: Shandol
-
लोकनृत्य: शंडोल
Kerala
केरल
-
Folk Dances: Koodiyattam, Ottamthullal
-
लोकनृत्य: कूडियाट्टम, ओट्टमथुल्लाल
Telangana
तेलंगाना
-
Folk Dances: Mathuri, Bathukamma, Bonalee, Perini Sivatandavam, Gussadi, Dappu, Lambadi
-
लोकनृत्य: मथुरी, बथुकम्मा, बोनाली, पेरिणी शिवतांडवम, गुssाड़ी, डप्पू, लम्बाड़ी
🔥 Super-Quick Exam Keys (सबसे तेज़ याद रखने की ट्रिक)
| State | Key Dance |
|---|---|
| J&K | Rauf / Bhand Pather |
| Arunachal | Ponung / Aji Lhamu |
| Haryana | Loor (girls’ folk) |
| Punjab | Gidda & Bhangra |
| Tamil Nadu | Kolattam / Kummi |
| Jharkhand | Sarhul / Jat-Jatin |
| Ladakh | Shandol |
| Telangana | Perini Shiv Tandav |
Comments
Post a Comment